00:00How did you start again the tragedy?
00:15After that,
00:19after losing your loved ones in one place,
00:23It's a long time.
00:25It was a long time to go.
00:27It's a long time to go.
00:29It's a long time to go.
00:31It's a long time to go.
00:33It's a long time to go.
00:41But a few months ago,
00:43there were a lot of changes.
00:45And because of it,
00:47it's a long time to go.
00:49And the ancient story
00:51is that their story.
00:53It's a long time to go.
01:01Balikan muna natin
01:03ang mga pangyayari.
01:05September 30.
01:07Isang minuto
01:11bagong mag-alas-chis ng gabi.
01:13Biglang yung manigang lupa
01:23sa Cebu.
01:25Sa isang iglap,
01:31nabasag ang katahimikan ng gabi.
01:35At libu-libong buhay
01:37ang nawasak.
01:39sa isang.
01:41Sa isang.
01:43Sa isang.
01:45Sa isang.
01:47Sa isang.
01:49Sa isang.
01:59Sa isang.
02:01Sa isang.
02:03Magnitude 6.9
02:21ang lindol na nagpadapa
02:22sa Hilagang, Cebu.
02:29Isa sa pinakamalubhang
02:31apektado ang Bogos City
02:33na pinakamalapit
02:40sa sentro ng pagyanig.
02:48Wasak ang maraming gusali.
02:52Punit ang mga kalsada.
02:57Ang mga residente
02:58balot pa rin ang takot
03:00at pangamba.
03:02So dito sa bahay ng Bugo
03:03lahat ng mga barangay,
03:0529 barangays
03:06ay affected
03:07ng paglindol
03:08at sa pinaka
03:10poblasyon
03:11makikita natin
03:12yung extent
03:12ng damage.
03:13Marami sa mga
03:14structures na ito
03:15ay mga sementado
03:16at nakikita nga natin
03:18na nagkanda
03:19pitak-pitak
03:20ang marami
03:20sa kanila.
03:22So bukod sa walang
03:22kuryente,
03:23hindi pa talagang
03:23makabalik ng bahay
03:24yung mga kababayan
03:25natin dito
03:25dahil sa delikado.
03:27Baka magkaroon pa
03:28ng aftershocks.
03:29Hindi pa raw
03:32nakararanas
03:33ng malakas
03:33na lindol
03:34ang mga kababayan
03:36natin
03:36sa lugar na ito.
03:37Grabe ang pag
03:42ano niya
03:43yanig
03:43as in
03:45first time pa
03:47namin na try
03:48to ganito
03:48kahit na
03:50at my age
03:51ever since
03:52ngayon lang
03:53talaga
03:53Nagkalindol dito?
03:54Grabe
03:55yung sabo
03:56nakadama kami dito
03:57pero hindi
03:58mahina lang
03:59katulad
04:00that one.
04:01Tila malayo pa
04:07ang kanilang
04:07lalakbayin
04:08bago muling
04:09makabangon.
04:11Hindi ko alam
04:11anong gagawin
04:13saan mag
04:14mag-start
04:15kasi yung
04:16sa tindahan
04:17din namin
04:18doon yung
04:19first
04:19income
04:21talaga
04:21nasira
04:23din.
04:24Hindi ko talaga
04:24alam
04:25kung saan
04:26kukuha
04:26talaga.
04:26Alas mo lang.
04:35M-m-m.
04:37Tapos ang hirap
04:38hirap pa ngayon.
04:44I just try to
04:45keep myself
04:46strong
04:46pero
04:47mabagsak
04:48talaga
04:48muna
04:48talaga.
04:49Gabi tumama
04:56ang lindol
04:57kaya marami
04:59sa mga
05:00kababayan
05:00natin
05:01ang nagpapahinga
05:03na sa kanilang
05:03mga tahanan.
05:06Sa isang
05:07kisap mata
05:08bumaliktad
05:10ang kanilang
05:12daigdig.
05:15Sa gitna
05:16ng takot
05:17at gulo
05:18isang
05:21nakapanlulumong
05:22eksena
05:23ang sumambulat.
05:26Matapos
05:26ang lindol
05:27dali-dali
05:29umuwi
05:29galing
05:30trabaho
05:30ang isang
05:31ama
05:32pero ito
05:34na
05:34ang kanyang
05:35inabutan.
05:39Ang kanyang
05:40labing-pitong
05:40taong gulang
05:41na anak
05:41na si Mia
05:42agaw
05:43buhay na.
05:46Matapos
05:46madaga na
05:47ng pader
05:47nang gumuho
05:48nilang bahay.
05:49kanyang
05:51tahanan
05:52matah
05:53ng
05:53mga
05:54na
05:55nilang
05:56nilang
05:56nilang
05:57nilang
05:57nilang
05:57Let's go.
06:27Tatay June Ray. Hello sir. Atom po. Nakikiramay po tayo ha.
06:34Masakit po sir.
06:35Siya si Tatay June Ray, caretaker sa isang farm.
06:39Dami namang kinawang buhay.
06:42Ilan taon na po siya?
06:44Seventeen.
06:45Seventeen.
06:46Gusto na niyang mag-graduate pero kinuha talaga.
06:51Oo.
06:52Ayaw na niya. Inaiwan.
06:54Saan po siya nakaburo?
06:57Sili lang kami doon sa tirahan namin dati kasi mayroon pang lin doon.
07:03Kaya wasak mo doon. Dito nilang dinala sa pamilya ko sa mamak.
07:08Upo na po natin.
07:13Salamat sa pakikiramay.
07:15Ay, opo, opo.
07:17Ilan po bang anak niyo?
07:19Apat o sir. Isang laki.
07:22Sa tatlong babae na i-graduate na yung babae na isa may student course.
07:26Oo.
07:27Bunso niyo po ba ito?
07:28Oo, bunso po yun siya.
07:29Bunso.
07:32Sa bahay ng isang kamag-anak, nakaburol na si Mia.
07:36Ang kanyang pinakamamahal na bunso.
07:39Saan po ang babae?
07:40Ito.
07:41Ito.
07:42Ito po yung mga tatlase niya.
07:44Oo.
07:45Tawag ko sa kanya.
07:54Ring ng ring, ayaw sumagot.
07:57Pangatlo, ayaw pa rin sumagot.
07:59Kapitbahay, tinawagan ko.
08:01Jer, palihog ko sa akong anak o kumusta siya.
08:07Kahit delikado at nagkabitak-bitak na ang mga daan,
08:11dali-daling umuwi si Junray, sakay ng kanyang motorsiklo.
08:15Nak, sabi ko nak, nandito na si papam.
08:20Nagsalita ko naman.
08:31Masakit talaga.
08:32Isa lang trahedya, dami ang kinuha.
08:34Nadamay pa siya.
08:36Iyon ang pinakasakit.
08:40Sabi ko sa sarili ko,
08:42Nak, wala ka na sa bahay natin.
08:44Doon ka nabagsak.
08:46Iwan na natin yan.
08:48Wasak na tayo.
08:49Ayaw ko nang bumalik dyan sa bahay natin.
08:57Sabi pa niya,
09:00Mag-graduate lang siya.
09:03Nagsinsya sa akin yung isang buwan.
09:05Malaki ang grado niya.
09:06Sabi ko, nak, patuloy mo lang yan.
09:10Para sa inyo man lang yan ang pag-aaral nyo.
09:14Maka na yan, salamat pa.
09:18Mula nang mangyari ang malagim na trahedya,
09:32hindi pa raw umuwi si Junray sa kanilang bahay.
09:35Nag-iipon pa raw siya ng lakas ng loob.
09:41Marami pang bayan ang patuloy na nagdurusa at nagluluksa pagkatapos ng lindol.
09:53Sa Daanbantayan,
09:55isang istruktura ang mahiging isang siglo ng nakatayo,
09:58ang nawasak at halos tuluyan ang gumuho.
10:03Ito yung simbahan ng Daanbantayan, yung Shrine of Santa Rosa de Lima.
10:12Nasira nung lindol, bumagsak itong buong harapan niya.
10:17So, 167 years old na itong simbahan na ito.
10:22Dati na rin nasira nung Bagyong Yolanda, natuklap daw yung bubong.
10:26Pero ngayon, ito na siguro yung pinaka matinding pinsala na inabot niya,
10:33sabi ng mga tao dito.
10:35So, malaking challenge ito kung paano siyang i-re-restore
10:38dahil sa malaking bagay siya ng buhay ng komunidad.
10:48Sa San Remigio,
10:49bumuka ang lupa sa gitna ng mga bahay
10:52sa isang bukit.
11:00Ito po ba yung lumubog?
11:05Ah, lalim pala!
11:08Ay, laki!
11:10So, ito ay isang dambuhalang sinkhole na lumitaw dito sa San Remigio
11:17pagkatapos ng lindol.
11:19Halos kainin na itong bahay na ito.
11:22Kung titignan natin yung bato, yung puti na yan,
11:27parang indikasyon na gawa sa limestone itong paligid.
11:30Kaya posibleng mahina na yung bato
11:35dahil sa ulan o sa ground water.
11:38At dahil sa pag-uga, eh, tuluyan na itong lumubog.
11:43Mula dito sa kinatatayuan ko,
11:45di ko na makita yung pinaka-ilalim niya eh,
11:48pero talagang malalim.
11:50Saan man tumingin, daang-daang pamilya ang sumisilong sa mga trapal.
12:05At naghihintay sa tabi ng kalsada
12:08para maabot ng tulong.
12:10Dalawang araw mula ng trahedya,
12:19kupuntahan na ni Najoon Ray ang kanilang tahanan
12:22para mag-alay ng tasal sa yumaong anak.
12:27At kunin ang anumang gamit na maisasalba.
12:30Pupunta pa kami sa bahay.
12:40Hindi ko pa nakita anong nangyari doon.
12:42Kunin ko pa yung spirit niya.
12:45Kasi hindi pa kami nakapunta
12:47para madala namin mapasok dito.
12:49Hindi kami nakapunta noon.
12:51Anong nangyari sa bahay namin.
12:52Kasi ang sabi nila, wasap daw.
12:55Pagkarating sa kanilang bahay,
13:07huling gumuho ang mundo ni Jun Ray.
13:25Ingatché kera sa mga pending,
13:27in akun tapak.
13:28Argentojur sainye kaya dito.
13:29Igatagesa para kazifai
13:31buat ku duduk.
13:33Pagkarating sa kanilang Michigan.
13:35يعani sa konginderMa –
13:36air air er ibu.
13:37Pagkarating sa kanilang igat hacer free,
13:38ngayomongLO uneven minimal windy in night.
13:42Ayan sa konginder internet ayam non get sa mga Obviously ow.
13:43ayan pawb mau nggak pandai,
13:44ayan aw if toby kong soroang.
13:45Igu yung sehingga saya ajst up tới.
13:46Sentai Na Elsa River.
13:48Ayan murga ogn Wilga angusus,
13:49tongviewer annie ang obama.
13:50Deo marinkong turbine dao mga mariku kulik bigat.
13:52.
14:08.
14:09.
14:14.
14:18.
14:20That's what I'm going to do with you.
14:24I'm going to take care of you.
14:27I'm going to take care of you.
14:29I'm going to take care of you.
14:32So now I'm going to take care of you,
14:34Mr. Jun Ray and his family.
14:38This is their house.
14:40If you can see,
14:41this is a piece of paper.
14:44And the piece of paper is in the back.
14:47And there is a piece of paper, Mia.
14:51So in the front of the river,
14:55there is still a piece of paper.
14:59And there is a piece of paper.
15:01That's why the family has overcome the emotion.
15:05That we can see.
15:17So a piece of paper is this piece and I'm going to get married.
15:23You see, I'm going to take care of you,
15:25because we do have a lot of money.
15:27But I'm going to take care of you.
15:29And I was going to take care of you.
15:31After that, I went to a house for you.
15:33I was going to take care of me.
15:35I was moving my house.
15:37And then, I was going to take care of me.
15:39I said,
15:40I'm going to take care of me.
15:41And then, I got married.
15:43I was going to go to the house and I was like,
15:45I'm not going to go to the house.
15:47It's so hard.
15:49Then when we come back,
15:51we were going to go to the house and we were going to go to the house.
15:55They said,
15:57you're calm now?
15:59We were going to go to the house and I saw the house.
16:13A little part of the house is going to have to go to the house.
16:27You're like,
16:28what's going on?
16:29What do you want me to do?
16:31I want to go to the house and the house is out there.
16:33You've got to go to the house.
16:35What is it going to do?
16:37What is it?
16:39What did you see here in the front of my book?
16:57I found my cell phone.
17:00I got my cell phone because it was just my cell phone.
17:05It was just my memory.
17:08My cell phone had just a few pictures.
17:13This is my cell phone, but it's not just my cell phone.
17:17I know it was just my cell phone.
17:22It's just my cell phone.
17:26I know this is my cell phone.
17:30Ah, ito na lang, naalala ko, dadle him.
17:34Kasi...
17:35Yung nakikita ko na itong bahay ni Tatay Junray.
17:48Kikita mo kanina talagang biglang naisip niya na kailangan niyang kunin kung ano yung mga bagay na mapapakirambakan pa dito
17:56dahil marami sa mga kasangkapan dito, pinunder niya sa mga habang panahon.
18:03So, importante na makita kung may may sasalba pa.
18:06Sa muling pagbabalik ni Junray sa kanilang bahay, bitbit niya ang mga alaala ng namayapang anak na patuloy na mabubuhay sa kanilang puso.
18:33At, tutulong na maihimlay siya ng payapa at puno ng pagmamahal.
18:42Ang bot na si Papa ni Mutter Rina, ayaw na paghilak.
18:46Ilan kung ganako dito sa imang pataylawas na magkuyog na karun.
18:53Atos, gumana itong kuyog na ayaw na pagbalik niya.
18:57Eh, di't nasa kumubalik niya.
19:03Tatlong buwan matapos ang trahedya, unti-unti nang bumabangon si Tatay Junray.
19:13Iniwanan niya ang dati niyang trabaho bilang caretaker ng farm.
19:18At pinalikan ang dati niyang hanap buhay bilang mandaragat.
19:21Sa laot, nakararamdam daw siya ng kapayapaan.
19:33Tatay Junray, kamusta ka na?
19:36Okay lang po, sir.
19:38Sa muli naming pag-uusap, isang magandang balita ang ibinungad ni Tatay Junray.
19:43Ang bangkang ginagamit ni Junray ngayon, galing daw sa donasyon na mga taong napanood ang kanyang kwento.
20:01Ngayon, okay naman din po ako ngayon. Nakakaraos, masaya. Pag ano, nabili ko na yung pambudimotor.
20:12Yan po, sir, yung nabili ko na gamit na galing ng tulong.
20:19Sa pamamagitan ng bangka, pinubuhay rin ni Junray ang alaala ng kanyang namayapang anak.
20:25Yung bangka naman na binili ko, niripin ko na rin yung kulay na gusto niya.
20:32Ah, talaga?
20:34Oo, nilagyan ko ng pangalan, ka-idol Junray Blagto, Ann Mia.
20:40Okay, okay ah. So ano, parang kahit sa bangka, magkasama pa rin kayo?
20:47Simpre, kahit masakit pa rin.
20:49Hmm, hmm, hmm, hmm.
20:52Hmm, hmm.
20:52Hindi may iwasan.
20:59Okay lang naman po, sir. Pero yun lang, ha?
21:03Labas lang na masakit pa rin. Pero dyan pa rin.
21:07Sa binibili ko, sa sasakyan, doon pa rin ang pangalan niya.
21:14Ang cellphone naman ni Mia na hinahanap-hanap ni Junray sa guho noon,
21:20natagpuan din niya kalaunan.
21:22Ito na lahat nating mga alaala iniwan mo na.
21:34Basta iingatan ko to yung cellphone mo.
21:38Kasi lahat ng picture mo nandito.
21:42Zunawa.
21:54Oh, Pahala.
21:54At the cemetery,
22:22Natatangi ang puntod ni Mia.
22:29Pininturahan nito ni Jun Ray
22:35ng matingkad na kulay na paborito ng kanyang anak.
22:52Bago harapin ng panibagong taon,
23:03binalikan muli ni Jun Ray ang lugar na minsan nilang tinawag na tahanan.
23:16Hindi na sila muling titira rito, lalo't pasuna raw ang kanilang upa sa lupa.
23:23Pero sa di kalayuan, isang maliit na lote ang inalok ng isang kapitbahay sa abot kayang halaga.
23:42Nabali na ni Jun Ray ang lupang ito, gamit pa rin ang perang na ipon mula sa mga nagpadala ng tulong.
23:59Nagulat ka ba na maraming tao ang nagpadala ng tulong sa iyo?
24:06Nagulat naman ako nga.
24:09Meron na yung...
24:11Kaya nga sa kadabidyo ko,
24:13marami pa akong magpasalamatan na nagbibigay ng tulong.
24:18Dito, magtatayo uli ng bahay si Jun Ray at dilika rin ng bagong mga pangarap.
24:29O sa lahat pong bumibigay ng pira sa amin ni Mia,
24:35ito na po yung pira nyo, 210 square meter.
24:40Binili ko na po.
24:42Uulitin ko, maraming maraming salamat sa sumusuporta at inyong pira.
24:51Nilagay ko sa tama.
24:57Gumagaan na ang pakiramdam kahit pa paano?
25:00Medyo gumagaan naman din.
25:05Dito pa eh.
25:07Hindi naman yan mawawala.
25:12Samantala, ang pamahalaan ng Bogo City ipinatupad ang Build Back Better Bogo
25:18na naglalayong gawing mas madali ang pagbangon ng mga nasalanta
25:22at gawing maayos at efektibo ang rehabilitasyon ng kanilang lugar.
25:28Tuloy-tuloy rin daw ang pamamahagi ng housing units at construction materials
25:33sa mga labis na naapektuhan ng lindol.
25:36Hindi nakakamit sa isang iglap ang paghilom.
25:46At ang pangungulila habang buhay ng daladala ni Junre.
25:53Pero sa bawat hakbang at sa bawat pusong umaalalay,
26:03unti-unti siya makakaahon at susulong.
26:07Magandang gabi. Ako si Ato Maraulio. At ito ang Eyewitness.
26:19Maraming salamat sa panunod ng Eyewitness, mga kapuso.
26:31Anong masasabi niyo sa dokumentaryong ito?
26:33I-comment na yan at mag-subscribe sa YouTube channel ng GMA Public Affairs.
26:38Guimana?
26:42Alright, candaille ga taré também.
26:57Agar, anong masasabi guys.
